Kuchnia staropolska

Kuchnia staropolska (dawna kuchnia polska) zasłynęła z dobrego podawania i z bardzo dobrych walorów smakowych. Najstarsze przepisy (potrawy) były przekazywane z pokolenia na pokolenie, niektóre przyrządzamy do dziś. Polska kuchnia była słynna na całym świecie.

            Kucharze przyrządzali dania z ryb, mięsa, drobiu, kasz, warzyw, przyprawiali je imbirem, pieprzem, zielem angielskim, cynamonem, szafranem, papryką, goździkami, kminkiem, majerankiem, miętą, szałwią, tymiankiem, lubczykiem, czosnkiem oraz miodem. 

           Do najstarszych polskich potraw zaliczane były potrawy z  kasz i mąki. Gotowano z nich zupy, potrawy na gęsto, na sypko, z mlekiem, z wodą, wypiekano i prażono w piecu. Najpopularniejsze kasze to radomska, manna, żytnia, perłowa, owsiana, jaglana i kukurydziana.  Z dodatkiem mąki sporządzano z nich: ciastuchy (kluski wiejskie), gryczek (placek z grysu), pęcak z grochem, prażuchę (kluski), jagły z grochem oraz naleśniki, pierogi z różnymi nadzieniami.

Popularność kasz zaczęła słabnąć po pojawieniu się w XVII wieku ziemniaka. Duża różnorodność warzyw takich jak: kapusty, kalafiorów, kardów, szparagów, kalarepy, szpinaku, szczawiu, pasternaku, rzepy, czosnku, chrzanu, fasoli, soczewicy, jarmużu, porów bobu, dyni itp. Wtedy jadano więcej warzyw niż obecnie, gotowano je na rosole, w sosach, nadziewano, pieczono i smażono. Często je łączono z mięsem, kaszami, nabiałem i grzybami, przyprawiano na winno lub słodko.

             Asortyment surowców rybnych jakimi dysponowała polska kuchnia, był bardzo bogaty min łososie, czeczugi, jesiotry, pstrągi, bolenie, rapy, ślizy, kiełbie, węgorze, śledzie, flądry, okonie, leszcze, liny, dorsze. Najstarszym sposobem sporządzania ryb jest pieczenie (nadziewano na kij i pieczono nad ogniem).  Z potraw bardzo ceniono zupę rybną sporządzaną z kilku gatunków ryb. Gotowano także potrawy, w których ryby łączono z warzywami, owocami i grzybami. Ryby na szaro lub po królewsku przyrządzano, dusząc porcję filetów z gąszczem i z dodatkiem przypraw.

               W kuchni staropolskiej stosowano ostrygi, żółwie, ślimaki i raki. Najstarsze techniki stosowane do sporządzania potraw z mięsa i drobiu to pieczenie, gotowanie i duszenie. Stosunkowo mało w tej kuchni jadało się zup, stanowiły one raczej danie śniadaniowe. Za najstarsze zupy uważa się: kapuśniaki, polewki, rosoły, barszcze, krupniki, zupy rybne, żur, czerninę oraz zupy owocowe (jabłczankę, śliwiankę i wiśniankę). Biermuszki, faramuszki, gramotki są to polewki piwne. Gramotka, faramuszka jest zupą postną. W jej skład wchodziło piwo jasne lekkie, jasny chleb żytni, masło i przyprawy. Biermuszkę sporządzano z piwa z dodatkiem goździków, masła, żółtek i śmietany. Zupy i polewki przyprawiano: lubczykiem, tymiankiem, bazylią, pietruszką. Barszcze robiono z buraków, porzeczek, berberysu, żurawin i agrestu. Sporządzano je jako barszcze czyste lub podprawione żółtkami i śmietaną, zawsze o smaku lekko kwaśnym. Dodatkami do nich były uszka, kołduny i nadziewane jaja.  Rosoły sporządzano z mięsa cielęcego, wołowego, drobiu i dzikiego ptactwa. Podawano je z makaronem, ryżem, grochem, fasolą, grzankami oraz warzywami z rosołu, przyprawiano je pietruszką, koprem, czosnkiem, kwiatem muszkatołowym lub pieprzem.

Kminek zwyczajny (Carum carvi)

Przyprawa znana i ceniona od wieków w wielu krajach. Bardzo popularna w Niemczech. Ma szerokie zastosowanie zarówno w kuchni, jak i medycynie naturalnej.

Owoce tej rośliny znaleziono w neolitycznych osadach budowanych na palach na terenie południowych Niemiec i Szwajcarii. Kminek był prawdopodobnie znany także w Grecji i Rzymie. W Polsce używany był już w okresie wczesnopiastowskim (X–XIII w.)

W dawnych czasach uważany za ziele czarodziejskie — noszone w woreczku na piersiach chroniło przed czarami. Wiadomo też, że garnek z naparem kminku stawiano pod kołyską dziecka, aby w ten sposób odstraszyć wszystkie złe duchy. Napoje miłosne też sporządzano z dodatkiem kminku, co miało zapewnić miłość i namiętność do osoby, która napój podała.

Obecnie kminek rośnie dziko na łąkach i pastwiskach Europy, Azji i Afryki. Ma przyjemny, swoisty, silnie korzenny zapach i aromatyczny, ostry smak. Zawdzięcza go wysokiej zawartości olejku lotnego, którego głównymi składnikami są karwon i terpen-limonen. Zawiera też tłuszcze, białka i cukry.

W kuchni używamy dojrzałych owoców tego ziela. Smaczną przyprawą są także młode liście mające silnie korzenny zapach. Zawierają te same substancje co owoce i jeszcze dodatkowo witaminy, enzymy, kwasy organiczne. Jadalny jest też korzeń wykształcony w pierwszym roku wegetacji. Można go gotować i przyrządzać jak marchew.

Kminkiem przyprawiamy potrawy z kapusty, kapustę kiszoną, sałatki warzywne, buraczki, wieprzowinę, gęsinę, kaczki, sery, twarogi. Dodawany jest też do wypieku chleba, paluszków, pasztecików. Świeżymi listkami można przyprawiać kartoflankę, zupy jarzynowe, grzybowe, sałatki z ziemniaków, potrawy mięsne, pasty do chleba. Nasiona używane są do produkcji wódek i likierów. Kminek dobrze komponuje się z cebulą i czosnkiem. Należy go jednak stosować z umiarem.

W ludowej medycynie nasiona kminku uważane są za rozgrzewające. Mają też działanie żółciopędne, wzmagają czynność gruczołów trawiennych, hamują szkodliwe procesy gnilne i fermentacyjne w jelitach. Napar z nasion ziela stanowi środek mlekopędny i jest polecany karmiącym matkom. Owoce kminku wchodzą w skład różnych leczniczych herbatek i mieszanek. Poprawiają apetyt. Mają też działanie uspokajające. Napar z nasion kminku polecany jest przy skurczach żołądka, zaburzeniach w trawieniu i wzdęciach.

Kminek należy przechowywać w szczelnie zamkniętym naczyniu, chronić przed światłem i mielić bezpośrednio przed spożyciem.

Sporządzanie potraw z rybnej masy mielonej

Mieloną masę rybną sporządza się z mięsa ryb drobnych lub gorszego gatunku, które mają mało ości, a także z jadalnych części wnętrzności ryb. Najczęściej bierze się płocie, okonie, dorsze, dorady i miętusy.

Ryby drobne należy wypłukać na sicie, oskrobać, wypatroszyć i po odcięciu głów zemleć w całości. Natomiast ryby duże trzeba najpierw podzielić na filety, ściągnąć z nich skórę, a dopiero potem zemleć wraz z innymi składnikami, takimi jak bułka moczona w mleku, tłuszcz, cebula, jajka i przyprawy.
Zmielona masa powinna być jasna, jednolita i mieć właściwy dla ryb zapach. Jest ona wydajna i tania, a posiada wysoką wartość odżywczą. Można z niej zrobić różnego rodzaju potrawy gotowane, duszone, smażone, a nawet pieczone. Ponieważ potrawy te nie mają ości, nadają się szczególnie dla dzieci i osób w podeszłym wieku. Przyrządzane z ryb chudych i gotowane mogą być także zastosowane w żywieniu dietetycznym.
Najbardziej popularne przepisy kulinarne na gotowane potrawy z mielonej masy rybnej to pulpety, rolady i ryby faszerowane. Podaje się je na gorąco lub na zimno. Z mielonych ryb smaży się kotleciki lub krokiety. Do smażenia używa się oleju, a gotowe dania podaje się na gorąco lub na zimno. Z duszonej masy rybnej zazwyczaj robi się zraziki i klopsiki, do których dodatkiem są sałatki, surówki oraz sosy poprawiające smak i zapach oraz wartość odżywczą. Potrawy z masy rybnej można również zapiekać, następnie należy przyrządzić ją tak, jak mięso mielone na zrazy i uformować jeden większy wałek w kształcie klopsa, obtoczyć w bułce tartej, obsmażyć i upiec w piekarniku. Upieczony, pokrojony w plastry klops z suma można podać albo bez dodatków, albo również z ostrymi sosami, na zimno bądź na gorąco.

Kuchnia staropolska

Kuchnia staropolska (dawna kuchnia polska) zasłynęła z dobrego podawania i z bardzo dobrych walorów smakowych. Najstarsze przepisy (potrawy) były przekazywane z pokolenia na pokolenie, niektóre przyrządzamy do dziś. Polska kuchnia była słynna na całym świecie.

            Kucharze przyrządzali dania z ryb, mięsa, drobiu, kasz, warzyw, przyprawiali je imbirem, pieprzem, zielem angielskim, cynamonem, szafranem, papryką, goździkami, kminkiem, majerankiem, miętą, szałwią, tymiankiem, lubczykiem, czosnkiem oraz miodem. 

           Do najstarszych polskich potraw zaliczane były potrawy z  kasz i mąki. Gotowano z nich zupy, potrawy na gęsto, na sypko, z mlekiem, z wodą, wypiekano i prażono w piecu. Najpopularniejsze kasze to radomska, manna, żytnia, perłowa, owsiana, jaglana i kukurydziana.  Z dodatkiem mąki sporządzano z nich: ciastuchy (kluski wiejskie), gryczek (placek z grysu), pęcak z grochem, prażuchę (kluski), jagły z grochem oraz naleśniki, pierogi z różnymi nadzieniami.

Popularność kasz zaczęła słabnąć po pojawieniu się w XVII wieku ziemniaka. Duża różnorodność warzyw takich jak: kapusty, kalafiorów, kardów, szparagów, kalarepy, szpinaku, szczawiu, pasternaku, rzepy, czosnku, chrzanu, fasoli, soczewicy, jarmużu, porów bobu, dyni itp. Wtedy jadano więcej warzyw niż obecnie, gotowano je na rosole, w sosach, nadziewano, pieczono i smażono. Często je łączono z mięsem, kaszami, nabiałem i grzybami, przyprawiano na winno lub słodko.

             Asortyment surowców rybnych jakimi dysponowała polska kuchnia, był bardzo bogaty min łososie, czeczugi, jesiotry, pstrągi, bolenie, rapy, ślizy, kiełbie, węgorze, śledzie, flądry, okonie, leszcze, liny, dorsze. Najstarszym sposobem sporządzania ryb jest pieczenie (nadziewano na kij i pieczono nad ogniem).  Z potraw bardzo ceniono zupę rybną sporządzaną z kilku gatunków ryb. Gotowano także potrawy, w których ryby łączono z warzywami, owocami i grzybami. Ryby na szaro lub po królewsku przyrządzano, dusząc porcję filetów z gąszczem i z dodatkiem przypraw.

               W kuchni staropolskiej stosowano ostrygi, żółwie, ślimaki i raki. Najstarsze techniki stosowane do sporządzania potraw z mięsa i drobiu to pieczenie, gotowanie i duszenie. Stosunkowo mało w tej kuchni jadało się zup, stanowiły one raczej danie śniadaniowe. Za najstarsze zupy uważa się: kapuśniaki, polewki, rosoły, barszcze, krupniki, zupy rybne, żur, czerninę oraz zupy owocowe (jabłczankę, śliwiankę i wiśniankę). Biermuszki, faramuszki, gramotki są to polewki piwne. Gramotka, faramuszka jest zupą postną. W jej skład wchodziło piwo jasne lekkie, jasny chleb żytni, masło i przyprawy. Biermuszkę sporządzano z piwa z dodatkiem goździków, masła, żółtek i śmietany. Zupy i polewki przyprawiano: lubczykiem, tymiankiem, bazylią, pietruszką. Barszcze robiono z buraków, porzeczek, berberysu, żurawin i agrestu. Sporządzano je jako barszcze czyste lub podprawione żółtkami i śmietaną, zawsze o smaku lekko kwaśnym. Dodatkami do nich były uszka, kołduny i nadziewane jaja.  Rosoły sporządzano z mięsa cielęcego, wołowego, drobiu i dzikiego ptactwa. Podawano je z makaronem, ryżem, grochem, fasolą, grzankami oraz warzywami z rosołu, przyprawiano je pietruszką, koprem, czosnkiem, kwiatem muszkatołowym lub pieprzem.

12 potraw wigilijnych

Od dziecka niemal każdy  z nas uczony był tradycji i zwyczajów związanych ze świętami Bożego Narodzenia i poprzedzającej je Wigilii, która w naszym kraju zaczęła być obchodzona od XVIII wieku. Wraz z pojawieniem się pierwszej gwiazdki na niebie zasiadamy do wieczerzy, której podstawą jest dwanaście potraw wigilijnych.

Pierwszą potrawą spożywaną podczas Wigilii jest tradycyjny barszcz czerwony, jednak w zależności od regionu zamiast niego spożywa się zupę grzybową, zupę rybną lub owocową. Na stole goszczą ryby w różnej postaci, przy czym najbardziej znany i rozpowszechniony jest karp smażony. Nie brakuje również śledzia w formie sałatki, w zalewie octowej lub w śmietanie. Wigilijne menu obfituje przede wszystkim w dania na bazie kapusty i grzybów, która przyrządzana jest jako dodatek do ryb (na przykład kapusta z grochem lub grzybami),a  także używa się jej jako farszu do pierogów i uszek. Kapusta popularna jest szczególnie na Podhalu, gdzie stanowi dodatek do ziemniaków.
Zróżnicowanie wigilijnego menu jest w Polsce tak duże, iż trudno współcześnie określić zestaw dań, które bezwzględnie występują w każdym regionie. Dla przykładu Pomorze swą wieczerzę przygotowuje w oparciu o dania rybne, przyrządzając nie tylko karpia i śledzia, ale również flądrę, natomiast na Ślasku na stole można spotkać moczkę, czy makówki. Nie każdy z nas wie, że nawet kutia jest potrawą, która przywędrowała do nas ze Wschodu i obecnie na dobre zadomowiła się w tradycji wigilijnej wielu domów. Jeśli chodzi o wypieki to najczęściej przygotowuje się makowiec, piernik oraz ciasteczka.
Bez względu jednak na region i przyjęte tradycje kulinarne, wszystkie potrawy spożywane podczas wieczerzy wigilijnej powinny być postne. Nie dodaje się do potraw mięsa ani tłuszczów zwierzęcych.
A jak Wigilię obchodzą inne kraje?
Na stołach naszych zachodnich, niemieckich  sąsiadów można spotkać kiełbaski oraz sałatkę kartoflaną, w Anglii przyrządza się indyka, Duńczycy w czasie Wigilii spożywają kaczkę pieczoną oraz ryż z migdałami, natomiast we Francji mamy tradycyjny świąteczny obiad, gdzie podaje się pasztet z kaczki, łososia, czy ostrygi. Post w przypadku Francuzów nie obowiązuje, w związku z czym na stole wigilijnym  gości mięso, a  przede wszystkim indyk.
 Bez względu na to, w jakim kraju i regionie żyjemy, czy podczas wieczerzy spożywamy barszcz z uszkami, czy indyka, Wigilia była jest i będzie wyjątkową tradycją, pełną ciepła i rodzinnej atmosfery.